آغاز روزهای سرنوشت‌ساز برای احیای برجام/ «روزان» تسهیل مذاکرات برای احیای توافق هسته‌ای ایران با ۱+۴ را بررسی کرد

 گروه دیپلماسی: با گذشت ۸ روز از آغاز دور هشتم مذاکرات وین در دوشنبه هفته گذشته (۳ ژانویه / ۱۳ دی) تمامی شواهد از ورود گفتگوها میان نمایندگان کشورمان با دیگر بازیگران موثر در نشست، به مرحله سرنوشت‌ساز حکایت دارد. در وضعیت کنونی، اظهارات مقام‌های سیاسی کشورهای مختلف از تسهیل روند گفتگوها و امکان احیای برنامه جامع اقدام مشترک  (برجام) میان ایران و دیگر طرف‌های این توافق حکایت دارد.

تسهیل روند مذاکرات برای احیای برجام در شرایطی صورت می‌گیرد که دونالد ترامپ  در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷ (۸ می ۲۰۱۸)، بصورت یکجانبه و غیرقانونی، دولت آمریکا را از توافق برجام خارج کرد و در دو مرحله تحریم‌های ثانویه آن علیه ایران بازگردانده شد.

در ادامه  اجرای نامتوازنِ این توافق از یک طرف و فشارهای ناشی از اعمال و تشدید تحریم‌های یکجانبه آمریکا از طرف دیگر، باعث شد تا یکسال پس از خروج آمریکا از برجام، نهایتاً در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۸ (۸ می ۲۰۱۹) شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران تصمیماتی در راستای متوقف کردن گام به گام اجرای اقدامات داوطلبانه تعهدات هسته‌ای با اعطای فرصت‌های ۶۰ روزه به دیپلماسی اتخاذ کند.

با این اوصاف، در مقطع کنونی شاهد هستیم که با دیپلماسی سازنده جمهوری اسلامی ایران، بعد از نشست کمیسیون مشترک و کشورهای گروه ۵ شامل روسیه،  آلمان، چین و فرانسه و انگلیس،  طرفین بر سر تسهیل تهیه پیش‌نویس، توافق کرده و مقرر شده تا اوایل فوریه ۲۰۲۲ این  موضوع اجرایی و تکمیل شود.

در این میان نکته قابل تامل این است که مقامات سیاسی و نمایندگان مذاکره کننده کشورمان در وین، همچنان بر موضوع اخذ تضمین‌های لازم برای اجرایی شدن توافق برجام اصرار دارند. در واقع، با وجود روی کار آمدن دولت بایدن و تاکید نمایندگان سیاسی آمریکا بر ضرورت جبران اشتباه گذشته، تا کنون هیچ گونه گام جدید و عملی‌ای در مسیر اطمینان سازی و جلب اعتماد تهران از سوی واشنگتن بر نداشته شده است.

برگزاری نشست‌های فشرده ۱+۴ با آمریکایی‌ها بدون حضور ایران

در جریان دور هشتم مذاکرات وین یکی از نکات قابل توجه برگزاری نشست‌های فشرده کشورهای ۱+۴ با نمایندگان امریکا بدون حضور ایران است. شواهد امر نشان می‌دهد که برگزاری این نشست‌ها به منظور رسیدن به سازوکاری مشخص میان طرفین صورت می‌گیرد تا از این طریق  مکانیزمی برای رفع تحریم‌ها ایجاد شود. در ادامه این نشست‌ها نیز شاهد هستیم بنا بر اظهارت میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه در مذاکرات وین، روز دوشنبه نشست اعضای گروه ۱+۴ و آمریکا، بدون حضور ایران، برای مقایسه متون برگزار شده است.

در همین راستا، اولیانوف بامداد سه‌شنبه در توئیتی نوشت: «این جلسه‌ای تقریبا کوتاه بود. برای اینکه شائبه‌ای در این خصوص پیش نیاید، باید تاکید کنم که در بسیاری از موقعیت‌ها اعضای برجام از جمله ایران، بدون حضور آمریکا دیدار می‌کنند».  وی همچنین در توئیت دیگری از دیدار جداگانه خود با «رابرت مالی» نماینده ویژه آمریکا در امور ایران خبر داد و نوشت: «گفتگوهای دوجانبه ما ناشی از مقصودی واحد (همان احیای برجام) و بسیار عملگرایانه است».

روز یک‌شنبه نیز در ادامه رایزنی‌های دور هشتم مذاکرات وین، دیدارهایی بین انریکه مورا معاون مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، مذاکره‌کنندگان ارشد سه کشور اروپایی و علی باقری مذاکره‌کننده ارشد جمهوری اسلامی ایران در هتل کوبورگ وین برگزار شد. علاوه بر این، رایزنی‌های کارشناسی نیز در فرمت‌های دو و چندجانبه برگزار شد.

رایزنی‌های چندجانبه باقری با هیئت‌های سیاسی مختلف

در سطحی دیگر، گزارش‌های حاکی از آن است که از روز دوشنبه هفته جاری تا کنون،  تمام اعضای گروه ۱+۴ در قالب جلسات دوجانبه و چندجانبه با علی باقری کنی مذاکره کننده ارشد ایران دیدار کردند. گفت‌وگوها حوالی ساعت ۱۴ به وقت محلی وین در هتل کوبورگ آغاز و تقریبا تا ساعت ۱۸ ادامه داشت.

آخرین جلسه باقری با وانگ کوان مذاکره کننده ارشد چین بود که نامبرده پس از پایان این دیدار نسبتا طولانی، به خبرنگاران گفت که جمهوری اسلامی ایران «با ارائه ایده‌های تازه و جامع نقش بسیار سازنده‌ای را در گفت‌وگوها ایفا می‌کند.» وی بیان داشت: چین و ایران گفت‌وگوهای دائمی را در جریان مذاکرات دارند و دو طرف درباره تمام مسائل مذاکراتی تبادل نظر می‌کنند. کوان تصریح کرد: چین قاطعانه از مطالبات منطقی ایران در زمینه فعالیت‌های اتمی، مادامی که خطر اشاعه تسلیحات هسته‌ای نداشته باشد حمایت می‌کند. دیپلمات چین خاطر نشان کرد که این کشور به حمایت از ایران برای استفاده صلح آمیز از انرژی اتمی ادامه می دهد.

بالا رفتن احتمال تسهیل مذاکره و دستیابی به توافق

متعاقب فشرده شدن روند مذاکرات میان ایران و دیگر طرف‌های حاضر مذاکره در وین، اکنون همگان از بالا رفتن احتمال احیای برجام و تسهیل روند مذاکرات گزارش می‌دهند. در همین زمینه شاهد هستیم که سرگئی ریابکوف معاون وزیر خارجه روسیه تاکید دارد که مذاکرات وین برای از سرگیری برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) تسهیل شده و احتمال دستیابی به راه حلی در این زمینه افزایش یافته است. خبرگزاری تاس به نقل از این دیپلمات ارشد روس نوشت: مذاکرات وین سرعت گرفته است. ما باور داریم که احتمال دستیابی به توافقی در چارچوب مذاکراتی که در شش دور قبلی تا ۲۰ ژوئن انجام شد، افزایش یافته است. همه طرف های گفتگو آمادگی خود را برای حل مشکلات باقی مانده ابراز کرده اند.

ریابکوف همچنین به «احتمال طرح های مختلفی» برای دستیابی به هدف نهایی و از سرگیری توافق هسته ای در شکل اولیه آن اشاره کرد. دیپلمات ارشد روسیه به وجود رویکرد گام به گام بر اساس اقدامات متقابل ( که ممکن است استفاده شود) برای رسیدن به هدف اصلی اشاره کرد. ریابکوف افزود: می خواهم تاکید کنم که گام های میانی احتمالی قرار نیست جایگزین توافق اولیه شود که باید به طور کامل احیا گردد. طرف روسی از این نقطه پیش می رود و کمک های دیپلماتیک و سیاسی را به طرف های ایرانی، آمریکایی و اروپایی ارائه می دهد. معاون وزیر خارجه روسیه همچنین اظهار داشت که وی ضرورتی برای تعیین ضرب الاجلی برای دستیابی به تصمیم نهایی در خصوص توافق هسته ای ایران نمی بییند.

تداوم نگرانی‌های ایران نسبت به نیات غیرسازنده غربی‌ها

با وجود روند مثبت حاکم شده بر فضای مذاکرات منابع نزدیک به مذاکرات اعلام کردند، با وجود گذشت بیش از پنج هفته از شروع مذاکرات احیای برجام در وین، طرف‌های برجامی و آمریکا نه تنها نسبت به پذیرش پیشنهادات و ایده‌های ایران تعلل و تاخیر دارند بلکه از ارایه سازوکارها برای تامین نظرات ایران در رابطه با لغو تحریم‌ها، تضمین توافق و راستی آزمایی از اجرای تعهدات طفره رفته‌اند.

این رویکرد سه کشور اروپایی و آمریکا در مذاکرات نشان می دهد که این کشورها آنقدر که در موضع گیری ها و فضاسازی‌های رسانه‌ای شان از محدود بودن زمان صحبت می کنند و نسبت به تهی شدن برجام هشدار می دهند، نگران نیستند و برعکس از طولانی شدن مذاکرات و به این شکل ایجاد فضا برای بهانه گیری های بعدی بدشان نمی آید. سه کشور اروپایی و آمریکا در چند ماه اخیر نسبت به فعالیت‌های هسته‌ای ایران و پیشرفت‌ها در آن ابراز نگرانی کردند و بر این نظرند اگر توسعه سانتریفیوژها و افزایش ذخایر اورانیوم ایران در سطوح مختلف ادامه یابد، برجام برای این کشورها موجودیتش را از دست خواهد داد. از این رو وقتی ایران در ۸ آذر با متونی تغییر یافته نسبت به متن پیشنهادی قبلی به مذاکرات بازگشت، ساز مخالف را کوک کردند و بر طبل محدود بودن زمان کوبیدند و پشت هم ضرب الاجل تعیین کردند؛ هر چند این سر و صداها در نهایت راه به جایی نبرد.

در همین حال، مقامات ایرانی نزدیک به مذاکرات، در هفته های اخیر بارها اعلام کردند، با وجود ابراز نگرانی فوق از سوی سه کشور اروپایی و آمریکا، این کشورها هیچ اقدام و گام قابل توجه و موثری در راستای رفع ابهامات و پاسخ به خواست‌های بحق ایران در رابطه با برداشته شدن تحریم‌ها و ارایه تضمین مطرح نکرده‌اند. از این رو اگر طرف‌های مقابل به واقع بر دستیابی به توافق جدی هستند یا راهکارهای مشخص و عملیاتی ارایه شده از سوی ایران را بپذیرند یا خود نسبت به دغدغه ها و نگرانی های ایران پیشنهاد و راهکار عملی ارایه کنند در غیر این صورت سه کشور اروپایی و آمریکا مسئول به نتیجه نرسیدن و طولانی شدن مذاکرات خواهند بود.