گزارش «روزان» از افزایش فقر در میان ایرانی‌ها/ تورم افسارگسیخته و سفره‌هایی که هر روز کوچک‌تر می‌شود

گروه جامعه – «دو برابر شدن جمعیت زیر خط فقر فقط در سه سال»؛ این اتفاقی است که در آخرین گزارش فقر موسسه عالی پژوهش تامین اجتماعی ایران اعلام شده؛ موضوعی که به گفته فرشاد مومنی، رئیس موسسه مطالعات دین و اقتصاد «باعث افزایش جمعیت حاشیه‌نشین در ایران شده است.»

به گزارش «روزان»، تابستان امسال هم موسسه عالی پژوهش تامین اجتماعی در گزارشی اعلام کرده بود «بین سال‌های ۹۶ تا ۹۸ شمار افرادی که در ایران زیر خط فقر مطلق زندگی می‌کنند نسبت به سال‌های قبل آن دو برابر شده است.» فقر مطلق به شرایطی گفته می‌شود که در آن امکانات مادی فرد یا خانوار تکافوی تامین نیازهای اولیه آنها را نکند. دسترسی به غذا، آب آشامیدنی سالم، سرپناه مناسب، آموزش اولیه و خدمات بهداشتی ضروری جزو این نیازهای اولیه است.

به دنبال شرایط نابسامان اقتصادی و افزایش نرخ تورم طی سال‌های اخیر سفره مردم کوچک‌تر شده است. آمارها حاکی از کاهش مصرف گوشت و بسیاری از مواد خوراکی در بین خانواده‌های ایرانی است. محمد ۴۵ ساله کارمند و سرپرست یک خانواده ۴نفره است و در این‌باره به «روزان» می‌گوید: «از دو سه سال گذشته هر روز قیمت‌ها افزایش داشته و متاسفانه درآمدها به این اندازه اضافه نشده است، همین موضوع باعث شده دیگر نتوانم مانند گذشته مایحتاج خانواده‌ام را تهیه کنم و این موضوع من را بسیار رنج می‌دهد. مسئولان فقط وعده و وعید می‌دهند و اوضاع هر روز بدتر می‌شود.»

تارا ۵۳ساله پرستار و سرپرست خانواده است. او درباره تاثیر افزایش روزافزون قیمت کالاها و مواد خوراکی در زندگی‌اش به «روزان» می‌گوید: «دو فرزند دانشجو دارم و در این شرایط سخت خودم به تنهایی باید هزینه‌های زندگی را پرداخت کنم. از حدود دو سال پیش گذران روزها واقعا سخت‌تر شده و مسلما نمی‌توانیم مثل قبل خرید کنیم و دستمان تنگ‌تر شده است. هرچند که قبل از آن هم اوضاع دلخواه و ایده‌آل نبود. پرداخت هزینه‌های خرید نیازهای روزمره و اجاره خانه بر دوش من و افراد بسیاری مانند من سنگینی می‌کند و نمی‌دانیم این شرایط تا چه زمانی ادامه دارد.»

کرونا مشاغل دهک‌های پایین را از بین برد

این در حالی است که همه‌گیری کرونا روند سقوط ارزش پول را تسریع بخشید و تاثیر منفی و غیرقابل انکاری بر زندگی بسیاری از خانواده‌های ایرانی گذاشت. آمار اشتغال در سال ۹۹ حاکی از آن است که کرونا بیش از ۵/۱ میلیون شغل در فصل بهار را از بین برد. همچنین نگاهی به داده‌های اشتغال نشان می‌دهد که در حدود ۱۰۰ درصد از مشاغل ازدست رفته در سال ۱۳۹۹ مشاغل غیررسمی بودند که دهک‌های پایین درآمدی در آن اشتغال دارند. همچنین از حدود ۵/۱ میلیون شغلی که در بهار ۱۳۹۹ ازدست رفته، بیش از ۶۰۰ هزار شغل برای افراد دارای اشتغال ناقص بوده است.

بر اساس نظر کارشناسان، تاثیر شرایط نامناسب اقتصادی بر زندگی روستاییان بیشتر از ساکنین شهرها است. مومنی با اشاره به نتایج بدست آمده از گزارش فقر، گفته است: «جمعیت زیر خط فقر در روستاها بیش از جمعیت زیر خط فقر شهری است. گفته می‌شود هر سیاست فقرزایی که در دستورکار قرار می‌گیرد با اینکه ممکن است ابتدا و در ظاهر بر جامعه روستایی بی‌تاثیر باشد اما نتایج آن نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری جامعه روستایی از این سیاست‌ها بیشتر است.»

وی با بیان اینکه «در ۵۰ سال اخیر یک مطالعه نداریم که غیر از این را گفته باشد»، عنوان کرده است: «در سال ۱۳۸۳ بانک جهانی در مورد شوک قیمت بنزین مطالعه‌ای را انجام داد و کتابی با عنوان «اقتصاد ایران از نگاه بانک جهانی» نیز منتشر کرد. در این کتاب، آنها اظهار شگفتی می‌کنند چرا که تصور اولیه‌شان این بوده که تورم‌زایی قیمت بنزین بر روی خانوارهای روستایی کمترین تاثیر را می‌تواند داشته باشد اما پس از انجام محاسبات به این نتیجه رسیده‌اند که زیان رفاهی خانوارهای روستایی از این بابت دو برابر خانواده‌های شهری است. البته این مسئله جدیدی نیست و تمام مطالعات قبلی هم بر این موضوع تاکید دارند اما موضوعات تکان‌دهنده در حال رخ دادن است که نظام پایش ما دچار فلج مغزی شده و شاید بدیهی‌ترین چیزها را نمی‌بیند.»

افزایش نگران‌کننده حاشیه‌نشینی در ایران

این استاد دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی با تاکید بر اینکه «باب اندیشه‌ورزی مسئله محور و باکیفیت تا حد زیادی مسدود شده»، اظهار کرده است: «کشور در ۱۰ زمینه آسیب‌پذیر شده که یکی از آنها، حاشیه‌نشینی است؛ در حال حاضر میزان جمعیت حاشیه‌نشین از ۲۵درصد کل جمعیت کشور در حال عبور است، این مسئله، نشان‌دهنده آن است که در آن دوره، به اعتبار اینکه بر روی ارتقای بنیه تولید فناورانه در بخش کشاورزی کار بایسته‌ای انجام نشده بود و بخش اصلی اهتمام به خدمات عمرانی و زیرساختی فیزیکی اختصاص یافت، زمانی که اولین شوک از طریق سیاستگذاری‌های غلط وارد شد، به هیچ وجه آن خدمات در آن ابعاد بزرگی که ارائه شده بود، نگهدارنده جمعیت روستایی نبود و اکنون تعداد روستاهای خالی از سکنه ابعاد نگران‌کننده‌ای پیدا کرده است.»

رئیس موسسه مطالعات دین و اقتصاد افزوده است: «در موج اصلاحات ارضی می‌بینیم که فقط جمعیت نیروی فعال مهاجرت می‌کرده و پیوند و همدلی آنها با روستا از بین نمی‌رفته اما اکنون با پدیده تخلیه روستاها به طور کامل مواجه هستیم و به نظر می‌رسد بهتر است در سال تدوین برنامه هفتم توسعه اهتمام ویژه در بحث حمایت اجتماعی به ویژه در مناطق روستایی داشته باشیم و به این نکات کلیدی توجه کنیم.‌»

بنابر اعلام مرکز آمار ایران نرخ تورم ۱۲‌ماهه در ۲۶ استان کشور بالاتر از نرخ متوسط تورم کشوری است. بر این اساس فقط ۵ استان البرز، گیلان، سمنان، تهران و قم نرخ تورم کمتری را نسبت به میانگین کشوری تجربه کرده‌اند. بر این اساس نرخ تورم سالانه مهر ماه ۱۴۰۰ برای خانوارهای ایرانی ۴/‏۴۵ درصد اعلام شد.

تورم ۶۷ درصدی قیمت اقلام خوراکی

براساس گزارش رسمی وزارت تعاون، کار و رفاه از خط فقر در ایران که مرداد ماه امسال منتشر شد، مهم‌ترین عامل افزایش خط فقر در سال ۹۹ تورم بالا در دو بخش خوراکی‌ها و مسکن بوده است. نرخ تورم نقطه به نقطه در اسفند ۹۹ معادل ۴۸٫۷ درصد بوده اما نرخ تورم خوراکی‌ها ۶۷ درصد بوده است. این یعنی افراد کم درآمدی که بخش مهم درآمد آنها صرف خوراک و مسکن شده تورم بیشتری را تجربه کرده‌اند. تورم ۶۷ درصدی از یک طرف قدرت خرید دهک‌های پایین را نشانه گرفته و کرونا از طرف دیگر، شغل این افراد را از آنها گرفته است.

همه این‌ها در حالی است که بسیاری از کارشناسان از کاهش مصرف گوشت و مواد پروتئینی در میان خانواده‌های ایرانی ابراز نگرانی می‌کنند. وحید محمودی اقتصاددان حوزه فقر در مورد کاهش مصرف گوشت قرمز در کشور گفته است: «اصولا رابطه بیشترین افزایش نرخ تورم و کاهش مخارج روی نیازهای ضروری از جمله مواد خوراکی است. سرانه مصرف گوشت قرمز در ایران به شدت کاهش یافته، این میزان با نرم جهانی فاصله قابل توجهی پیدا کرده که نگران‌کننده است.»

وی افزوده است: «خانوارها وقتی با تورم فزاینده مواجه می‌شوند، یکی از مهمترین مشکلاتشان این است که مدیریت هزینه را چگونه انجام دهند و مدیریت این مسئله کار ساده‌ای نیست. هرچند اولین جایی که باید تلاش شود تا هزینه آن کاهش یابد، هزینه‌های غیرخوراکی و اقلام غیرضروری است، ولی شواهد نشان می‌دهد، الزاما این گونه نبوده و مردم علاوه بر کاهش هزینه‌های غیرخوراکی، خوراکی‌ها را نیز از سبد هزینه‌های خود حذف کرده‌اند.»

با این حال به تازگی رئیس‌جمهور «خدمت به مردم، گره‌گشایی از مشکلات و توجه به معیشت و سفره مردم اولویت اصلی دولت» عنوان کرده است. سیدابراهیم رئیسی بر «ضرورت ایجاد انسجام و پیوستگی بین شبکه تأمین و توزیع مواد غذایی و کالاهای اساسی و بسیج همه امکانات و ظرفیت‌ها از جمله اتحادیه‌ها و اصناف برای اعمال نظارت سازمانی بر این شبکه» تأکید کرده است. باید دید دولت سیزدهم چگونه می‌تواند اقتصاد بیمار ایران با مشکلات عمیق و مسائل و پیچیدگی‌های فراوان را سامان بخشد و به سفره به شدت کوچک شده اکثر خانوارهای ایرانی صفایی هرچند اندک ببخشد.