«روزان» از بروز انواع پدیده‌های ناخوشایند در حاشیه شهرها گزارش می‌دهد/ حاشیه‌نشینی و چرخه تند آسیب‌های اجتماعی

مسائل و مشکلات اقتصادی، توسعه نامتوازن شهری، مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک به کلان‌شهرها و هزار و یک دلیل دیگر باعث به وجود آمدن معضلی به نام حاشیه‌نشینی شده است. مسئله‌ای که از دیرباز در بسیاری از کلان‌شهرها در نقاط مختلف جهان وجود داشته است. کلان‌شهرهای ایران هم به شکلی اساسی با این مشکل دست به گریبان‌اند، مشکلی که در کنار خود باعث بروز آسیب‌های اجتماعی و پدیده‌های ناخوشایند بسیاری در حاشیه شهرها شده است و ساماندهی آن‌ها نیاز به برنامه‌ریزی و دغدغه‌مندی مسئولان نسبت به این مسئله دارد.

به گزارش «روزان»، حاشیه‌نشینی که با اسکان غیررسمی و بدون مجوز گروه بزرگی از مردم در مکانی در کناره شهرهای بزرگ ایجاد شده است، به عنوان یکی از مهم‌ترین مسایل اجتماعی، نتایج متفاوتی در سطح خرد و کلان در جامعه در پی دارد. یکی از مهمترین حوزه‌های تاثیرگذار حاشیه‌نشینی، حوزه بسیار حساس آسیب‌های اجتماعی است. گسترش حاشیه‌نشینی در سطح خرد موجب ایجاد اختلال در امنیت روانی ساکنان شهرها و در سطح کلان باعث ایجاد انواع آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی می‌شود.

پرویز آقایی، دکترای برنامه‌ریزی شهری در این‌باره می‌گوید: «مسئله حاشیه‌نشینی در ایران از دهه۱۳۴۰ شمسی و بیش از نیم قرن گذشته به شکل جدی در کشور وجود داشته و دامنه آن امروزه حتی شهرهای کوچک را نیز در بر گرفته است. بنابراین ما با بحرانی بی‌سابقه روبرو هستیم که زندگی حدود ۹میلیون نفر در بیش از ۱٫۵میلیون واحد مسکونی و در بیش از ۳هزار محله شهری را تحت تاثیر قرار داده است.»

وی در گفت‌وگو با فارس می‌افزاید: «می‌توان متصور شد که این مقیاس جمعیتی به تنهایی به اندازه جمعیت بسیاری از کشورهای حوزه خلیج‌فارس یا حتی کشورهای اروپایی است بنابراین دل بستن به راهکارهای کوتاه‌مدت می‌تواند چالش‌برانگیز باشد. این پدیده در کوتاه‌مدت به‌وجود نیامده است که بتوان در کوتاه‌مدت آن را ساماندهی کرد.»

حاشیه‌نشینی بستری برای انواع جرم و جنایت

پیش‌تر گفته شد که پدیده حاشیه‌نشینی انواع آسیب‌های اجتماعی را به دنبال دارد و مسائلی همچون اعتیاد، طلاق، سرقت و انواع جرم و جنایت در این مناطق به شکل پررنگ‌تری مشاهده می‌شود. یک جامعه‌شناس به عوارض این قبیل مسائل و همچنین فقر فرهنگی و اقتصادی در مناطق حاشیه‌نشین اشاره و تصریح می‌کند: «یک‌سری نیروهای پنهان مثل افراد مجرم و باندهای قاچاق مواد مخدر سرمایه‌گذاری ویژه‌ای بر روی حاشیه شهرها دارند. مثلا برای انتقال مواد مخدر از افراد حاشیه‌نشین شهر استفاده می‌کنند چراکه فضای باز این مناطق و نبود نظارت کافی در حاشیه شهرها بهترین فضا را برای جرم و جنایت‌های سازمان نیافته یا همان گروهی ایجاد می‌کند.»

طهمورث شیری با پذیرفتن این حقیقت که حاشیه شهرها جرم و جنایت و اعتیاد بیشتری نسبت به مرکز شهر دارد، به ایرنا می‌افزاید: «ما در انحرافات اجتماعی مفهومی به نام لیبل یا همان برچسب داریم. وقتی برچسبی به شما زده می‌شود که شما خلاف کار هستید و در این زمینه بمباران فکری می‌شوید به صورت ناخودآگاه و خود به خود زمینه خلاف در شما ایجاد می‌شود. وقتی این جمله تکرار می‌شود که در حاشیه شهرها انسان‌های خلافکار و منحرفی زندگی می‌کنند حتی اگر بخشی از آن منطقه سالم باشد که چه بسا انسان‌‌های شریفی هم زندگی می‌کنند اما به دلیل این بمباران فکری این افراد نیز به سمت و سوی کارهای خلاف و جرم و جنایت‌های کوچک و بزرگ کشیده می‌شوند.»

اعتیاد معضل بزرگ حاشیه‌نشینی

همه این‌ها در حالی است که مناطق حاشیه‌نشین با توجه به اینکه به دلیل تراکم زیاد، توجه و کنترل کافی از سوی نهادهای انتظامی و امنیتی روی آن‌ها وجود ندارد، تبدیل به کلونی‌های ایجاد آسیب‌های اجتماعی شده‌اند و افراد ساکن در این مناطق برای انجام انواع و اقسام بزه‌ها آماده هستند. به دلایلی که گفته شد اغلب مصرف‌کنندگان و توزیع‌کنندگان مواد مخدر در این نقاط قرار دارند و می‌توانند موجب انتقال این معضل بزرگ اجتماعی که تبعات جبران ‌ناپذیری به دنبال دارد، به سایر نقاط شهرها شوند.

یک جامعه‌شناس و استاد دانشگاه مناطق حاشیه‌نشین را به دلیل ضعف کنترل و عدم وجود ترس از شناخته شدن در این مناطق به دلیل بالا بودن تراکم جمعیتی، از علل افزایش اعتیاد می‌داند و می‌گوید: «فضای زندگی مردم ایران؛ حاشیه‌نشینی شهرک‌های اقماری، عدم تجانس فرهنگی، عدم ترس از شناخته شدن و مهاجرت پذیری همگی از عوامل بروز انواع جرایم از جمله اعتیاد است و متاسفانه بر عوامل بازدارنده برتری دارد به همین دلیل نمی‌توان با وضعیت موجود و فضای زندگی که افراد در آن قرار دارند، مبارزه کرد.»

امان الله قرایی مقدم در گفتگو با مهر تصریح می‌کند: « نگرانی بزرگ جامعه‌شناسان در حال حاضر، جوانان و نوجوانانی هستند که در خانواده‌هایی که با معضل اعتیاد دست و پنجه نرم می‌کنند، تربیت می‌شوند که این امر قطعا موجب عادی شدن این بلای خانمان سوز خواهد شد و گسترش بیش از پیش اعتیاد در جامعه را به دنبال دارد.»

وی خاطرنشان می‌کند: «متاسفانه معضل اعتیاد در مناطق حاشیه‌نشین کلان‌شهرهای ایران، شهرک‌های اقماری و مناطقی که از امکانات رفاهی و اجتماعی کمتری برخوردارند، روز به روز گسترش می‌یابد و تبدیل به مشکلی بغرنج و حل‌نشدنی شده است.»

به نظرمی‌رسد معضل حاشیه‌نشینی و تبعات ریز و درشت آن برای شهرها، در کوتاه‌مدت و به سادگی قابل رفع شدن نیست. به عقیده بسیاری از جامعه‌شناسان و کارشناسان حوزه اجتماعی نمی‌توان حاشیه‌نشینی را از بین برد یا آن را محدود کرد بلکه باید با برنامه‌ریزی دقیق، همکاری بخش‌های مختلف جامعه و همین‌طور با اقدامات بازدارنده و افزایش کنترل‌های انتظامی نسبت به ساماندهی معضلات موجود در آن‌ها اقدامات سنجیده، موثر و کارآمد انجام داد.

همچنین با فراهم کردن امکانات حداقلی موردنیاز باید برای حاشیه‌نشینان و کم کردن فاصله زیاد موجود بین آن‌ها و شهرنشینان از نظر برخورداری از امکانات شهری، اقدامات لازم را در این زمینه انجام داد و با مشارکت، همکاری و همدلی تمامی دستگاه‌های مربوطه به ویژه سازمان‌ها و نهادهای آموزشی، فرهنگی، انتظامی، رفاهی و قانونگذاری نسبت به مهار و رشد روزافزون مسائل و مشکلات این مناطق اقدام کرد.