خوزستان آب ندارد؛ کارون جان ماست/ «روزان» واکنش کاربران به طرح‌های انتقال آب خوزستان را بررسی می‌کند

معصومه حاجی‌ابوالحسن – رود کارون که تا همین چند سال قبل در کتاب‌های درسی از آن به عنوان تنها رود قابل کشتیرانی ایران یاد می‌شد؛ این‌روزها به دلیل مدیریت غلط منابع آبی کشور خشک شده ‌است. البته نه تنها رود کارون، بلکه تالاب هورالعظیم و رود کرخه نیز دچار همین سرنوشت شده‌اند. در روزهای اخیر شهروندان خوزستان، پوستری قرمز رنگ را به عنوان تصویر پروفایل خود در فضای مجازی به اشتراک گذاشته‌اند. بر روی این پوستر، در اعتراض به طرح‌های انتقال آب و سدسازی بر روی رودهای کارون و کرخه، جملاتی همچون «کارون جان ماست» و «کرخه جان ماست» دیده می‌شود. این جملات همچنین در کنار هشتگ «خوزستان آب ندارد»، در شبکه‌های مجازی بارها به اشتراک گذاشته شده‌ است.

به گزارش «روزان»، درحالی‌که برخی از واکنش‌ها به طرح‌های انتقال آب رود کارون، ابراز عصبانیت از شهرهایی است که آب کارون به آنجا انتقال داده شده، اما برخی از کاربران نیز با نشان دادن همبستگی خود به مردمی که در شهرهای کویری زندگی می‌کنند؛ از مسئولین خواسته‌اند با مدیریت صحیح آب، مانع از خشک شدن رودخانه کارون شوند.

در همین راستا یکی از کاربران توییتر نوشته‌است:‌ «ما خوزستانی‌ها شمر نیستیم. نمی‌گوییم آب را به استان‌های دیگر نبرید؛ می‌گوییم طوری ببرید که کارون خشک نشود و مردم خوزستان ضرر نکنند. مدیریت صحیح داشته باشید و حق‌آبه را رعایت کنید. این مطالبه، دشمنی با مردم عزیز فلات مرکزی ایران نیست.»

این موضوعی است که یک فعال محیط زیست هم با ارسال یادداشتی به مهر بر آن تاکید می‌کند. فرزاد علیزاده با انتقاد از مدیریت سازه‌ای آب طی ۳۰ سال گذشته و انتقال آب از سرشاخه‌های کارون به دیگر نقاط کشور، وضعیت کنونی هورالعظیم را ناشی از توسعه غیربومی و سازه محور می‌داند و با اشاره به دانش ایرانیان قدیم در موضوع توسعه پایدار مدیریت منابع آبی کشور می‌نویسد: «در گذشته‌های دور ایرانی‌ها راهکارهای متنوعی را برای غلبه بر جغرافیای خشک سرزمین خود به کار می‌گرفتند. از سازه‌های آبی برای برداشت خردمندانه آب از رودها، ایجاد قنات‌ها که کیلومترها آب را بدون ذره‌ای هدر رفت به مقصد می‌رساندند تا جمع آوری آب باران و سدسازی همه گواهی بر این ادعا هستند. با این میزان از تجربه و دانش ایرانی‌ها متوجه شدند سدها باعث تخریب اکوسیستم در پایین دست و هدر رفت ذخیره‌ی آب از راه تبخیر می‌شوند و در نهایت رسوب ناشی از جریان آب، پس از چند سال سد را ناکارآمد می‌کند. به همین دلایل این شیوه را برای کنترل و ذخیره آب کنار گذاشتند. اما چه شد که تمامی تجارب و دانش نیاکانمان را فراموش کردیم و کشورمان را به لبه‌ی پرتگاه نابودی منابع آبی رساندیم؟»

او با اشاره به آغازشدن تقلید از الگوی توسعه غیربومی و توسعه بر اساس مدل‌های غربی در بخش آب از دهه ۳۰ شمسی تاکید می‌کند: «به‌کارگیری نسنجیده فن‌آوری و تکنولوژی نابخردانه تا به امروز ادامه دارد. بعد از انقلاب هم به غلط، سدسازی به عنوان تنها رویکرد تأمین آب کشور معرفی شد. بدون راستی‌آزمایی و ارزیابی، شمار سدها پیوسته افزایش یافت تا جایی که در سال ۱۳۸۹ تعداد ۱۲۶۵ سد (۵۸۴ سد در دست بهره‌برداری -۱۲۸ سد اجرایی و ۵۵۳ سد در مرحله مطالعاتی) داشتیم. از این تعداد حدود ۱۰۰ سد بر روی حوزه آبریز کارون تعریف و طراحی شده است. اکنون حدود ۴۰ سد در مرحله‌ احداث یا بهره برداری قرار گرفته است. یعنی در طول مسیر ۹۵۰ کیلومتری کارون، هر ۱۰ کیلومتر یک سد بر روی آن احداث کرده یا در حال ساخت آن هستیم.»

او ادامه می‌دهد: «علاوه‌بر احداث سد، باید انتقال آب از سرشاخه‌های کارون توسط تونل‌های کوهرنگ که یک میلیارد متر مکعب حق آبه جلگه خوزستان را صرف توسعه صنایع فولاد در کویر مرکزی ایران می‌کند را به این لیست اضافه کرد؛ به طوری که امروز تنها رود قابل کشتیرانی ایران، خشک و خاموش شد و ما تبدیل به تنها نسلی شدیم که کف کارون را مشاهده کردیم.»

این فعال محیط زیست درباره وضعیت رودخانه کرخه نیز توضیح می‌دهد: «۵۰ سد هم بر روی رودخانه کرخه تعریف شد که با احتساب طول ۹۰۰ کیلومتری کرخه در هر ۲۰ کیلومتر یک سد احداث می‌شود. تاکنون ۱۴ سد به مرحله‌ی اجرا یا بهره برداری رسیده است. تنها آبگیری سد کرخه به عنوان بزرگترین سد خاکی خاورمیانه موجب زیر آب رفتن ۱۶۰ کیلومتر مربع از اراضی جنگلی و زمین‌های کشاورزی عشایر و بومیان منطقه شد تا بتواند ۷ میلیارد و ۳۰۰ میلیون متر مکعب آب را پشت دیواره خود ذخیره کند. و این ذخیره سازی نابخردانه موجب شد هورالعظیم این تالاب زنده و زاینده جلگه پهناور خوزستان نابود شود.»

علیزاده خشک کردن بخش‌های بزرگی از تالاب هورالعظیم به بهانه برداشت و استخراج نفت را یکی دیگر از دلایل عمده بروز این بحران محیط زیستی در خوزستان می‌داند و تاکید می‌کند: «این درحالی‌است که می‌شد با صرف هزینه‌ای بیشتر، برداشت از طریق سکوهای نفتی انجام شود. این خشک کردن به دلیل سیاست‌های غلط باعث شده بسیاری از گونه‌های بی‌نظیر جانوری از جمله انواع ماهیان، لاک پشت فراتی، شنگ و گاومیش‌ها و پرندگان آبزی و کنار آب زی به دلیل بحران بی‌آبی و عدم اختصاص حق آبه هورالعظیم با مرگ دست و پنجه نرم کنند. علاوه بر فاجعه محیط زیستی، ادامه این روند باعث بیکاری و مهاجرت ساکنان بومی منطقه که هورالعظیم محل درآمد آنها از راه ماهیگیری، حصیربافی، دامداری سنتی و…. بود، شده است.»

آب را به بهانه شرب به کام صنایع ریختند

دبیر انجمن دوستداران طبیعت و محیط زیست خوزستان معتقد است اگر طرح‌های انتقال آب متوقف نشوند مصائب متوجه مردم خوزستان یقینا تشدید می‌شود. هژیر کیانی در گفت‌وگو با ایسنا، در خصوص تبعات اجرای طرح‌های انتقال آب خوزستان می‌گوید: «در دولت به اصطلاح محیط زیستی، به طرز بی‌سابقه‌ای هجمه عظیمی بر خوزستان وارد کردند. سازمان حفاظت محیط زیست به جای انجام وظیفه ذاتی خود از جمله دفاع از حق‌آبه زیستی رودخانه‌ها، بیشتر نقش تسهیل‌گر اجرای پروژه‌های غارت‌گر آب را داشته است. رویه‌های این سازمان در طول این سال‌ها برخلاف اصل ۵۰ قانون اساسی و سند ملی حفاظت از محیط زیست ابلاغیه مقام معظم رهبری بوده است. به این شکل، دهن‌کجی کردند و آب را به بهانه شرب، به کام صنایع و توسعه کشاورزی در مناطق کویری انتقال دادند.»

کیانی معتقد است رودخانه کارون به هیچ‌وجه ظرفیت و توان بارگذاری‌های جدیدی مانند طرح بهشت‌آباد را ندارد. او تاکید می‌کند: «طرح بهشت‌آباد هیچ توجیه اقتصادی ندارد و به دلیل پیش‌بینی اعتبارات نامحدود، می‌تواند کمر اقتصاد کشور را خرد کند. اگر طرح‌های انتقال آب متوقف نشوند مصائب متوجه مردم خوزستان یقینا تشدید می‌شود و در آینده باید منتظر خشکی همه تالاب‌های خوزستان باشیم.»

دبیر انجمن دوستداران طبیعت و محیط زیست خوزستان با اشاره به برخی طرح‌های انتقال آب خوزستان بیان کرد: «در حال حاضر طرح کوهرنگ ۳ در حال اجرا است. تونل یک و دو بهشت آباد نیز سال‌ها است که در حال انتقال آب به رودخانه زاینده‌رود و اصفهان هستند. طرح خرسان به مقصد یزد و کرمان نیز در دستور دولت بوده که امیدواریم اجرا نشود. اگر این طرح نیز اجرا شود دیگر فاتحه خوزستان خوانده شده‌است.»

ضرورت رسیدگی به وضعیت مدیریت آب در خوزستان به حدی بحرانی است که روز گذشته یک هیئت ارشد قضایی و اجرایی برای پیگیری فوری حل مشکل آب در خوزستان به جنوب ایران رفت. آن‌طور که ایرنا گزارش می‌دهد، این هیئت متشکل از نمایندگان ارشد وزارت نیرو و دادستان کل کشور برای بررسی مشکلات پیش آمده و علل وضعیت موجود، صبح روز جمعه عازم استان خوزستان شد. مقرر شده، هیئت اعزام شده پیگیر راهکارهای فوری حل مشکل آب در استان خوزستان شده و نتیجه اقدامات و همچنین دلایل به وجود آمدن این وضعیت را به ییس قوه قضاییه گزارش کنند. این هیئت بعد از تماس تلفنی استاندار خوزستان با معاون اول رئیس جمهوری تشکیل شد. قاسم سلیمانی دشتکی در این‌باره به ایرنا گفت: «با دکتر جهانگیری معاون اول رئیس جمهوری و نیز اردکانیان وزیر نیرو و رحمانی فضلی وزیر کشور در خصوص مشکلات ناشی از خشکسالی و تنش آبی در استان به صورت مفصل صحبت کردم و خواستار مساعدت آنان در این زمینه شدم.»

به نظر می‌رسد مشکل کم‌آبی خوزستان که طی سال‌ها مدیریت غلط منابع آب اتفاق افتاده، مشکلی نیست که یک‌ شبه حل شود اما سفر مسئولین به این استان و بررسی میدانی مشکلات می‌تواند کورسوی امیدی باشد برای توقف روند کنونی و خروج خوزستان از بحران کنونی.