«روزان» موج جدید تنش‌زدایی میان اعراب با دولت سوریه را بررسی کرد/ دتانت عربی در خاورمیانه پساآمریکایی 

 گروه دیپلماسی:  پس از چند سال خصومت و دشمنی تمام‌عیار برخی از رژیم‌های عربی با دولت قانونی و مشروع بشار اسد در سوریه، در سه سال گذشته شاهد آغاز روندی از تنش‌زدایی و عادی‌سازی مناسبات میان آن‌ها با دمشق هستیم. در همین راستا شاهد هستیم که امارات و بحرین در اواخر سال ۲۰۱۸ سفارت‌های خود را در دمشق افتتاح کردند. عمان نیز در اکتبر ۲۰۲۰، سفیر خود را به دمشق بازگرداند. در ماههای اخیر نیز شاهد هستیم در ماههای گذشته پروازهای مستقیم از فرودگاه دمشق به مقصد دبی و شارجه نیز از سر گرفته شده است.

همچنین، شواهد و قراین حاکی از آن هستند که عربستان سعودی نیز روند تنش‌زدایی با سوریه را به طور جدی در دستور کار قرار داده و در پی ایجاد یک کانال ارتباطی مستقیم با دولت سوریه است. حتی در ماههای گذشته سفرهایی از سوی مقام‌های سیاسی و امنیتی دو کشور صورت گرفته است؛ برای نمونه وزیر گردشگری سوریه در سفری رسمی به ریاض سفر کرده بود و گزارش‌ها از این امر حکایت دارند که در ماههای گذشته «خالد الحمیدان» رئیس سرویس اطلاعات عربستان، پس از سفر به دمشق، با بشار اسد رئیس جمهور و علی مملوک رئیس دفتر امنیت ملی سوریه دیدار کرده است.

افزون بر این روند مثبت جاری شده بر مناسبات میان کشورهای عربی با دمشق، در چند وقت اخیر نیز شاهد هستیم که برخی از کشورهای عربی خواهان مشارکت در بازسازی سوریه شده‌اند. حتی در زمینه‌های مختلف اقتصادی، تجاری و ارتباطاتی تلاش‌هایی برای همکاری با دولت قانونی بشار اسد صورت گرفته است. در مجموع، با نظر به کلیه تفاسیر مطرح شده اکنون این پرسش قابل طرح است که کشورهای عربی از انگیزه خود برای مشارکت در بازسازی کشور سوریه چه اهدافی را دنبال می‌کنند؟

نمودها و چرایی گرایش به سوی تنش‌زدایی با دمشق

مناسبات کشورهای عربی با حکومت قانونی سوریه در سال‌های بعد از ۲۰۱۱ یعنی بعد از آغاز بحران در این کشور، به شکلی ناباورانه و بی‌سابقه با تنش‌ گسترده مواجه شد. حتی اتحادیه عرب نیز تلاش کرد که کرسی سوریه در این نهاد را از دولت بشار اسد غصب کند و آن را در اختیار به اصطلاح مخالفانش قرار بدهد اما اکنون بعد از گذشت ۱۰ سال شاهد هستیم که کشورهای عربی به صورت جدید خواهان همکاری با دولت مشروع دمشق بوده و خواهان مشاکت در بازسازی این کشور هستند.

در همین زمینه شاهد هستیم که اخیرا «تمام رعد» وزیر منابع آبی سوریه با «سهیل المزروعی» وزیر انرژی امارات عربی متحده، در مقر مرکز تجاری دبی با یکدیگر دیدار کرده‌اند و در این دیدار طرف اماراتی بر آمادگی ابوظبی برای افزایش همکاری با دولت سوریه در زمینه‌های آب و انرژی، حمایت از انتقال تجربه خود در زمینه خصوصی‌سازی بخشهای مهم، تبادل تجارب و حمایت از طرحهای سرمایه‌گذاری در سوریه و نیز حمایت از تبدیل شدن سوریه به قطب گردشگری در جهان تاکید کرده بود.

علاوه براین موضوع، در ۷ سپتامبر ۲۰۲۱ (۱۷ شهریور ۱۴۰۰) در شهر امان، نشست وزرای انرژی اردن، مصر، سوریه و لبنان برای بررسی اقدامات لازم جهت فعال‌سازی توافقنامه‌های میان خود در زمینه انتقال انرژی برگزار شده بود. در این نشست چهارجانبه بر انجام اقدامات لازم برای فعال سازی توافقنامه‌های میان این کشورها در رابطه با انتقال گاز و برق از مصر و اردن به لبنان از طریق خاک سوریه توافق شد.

مجموع این روند نشانگر آن است که کشورهای عربی کانال ورود به مشارکت در بازسازی کشور سوریه را به شکلی جدی در دستور کار قرار داده‌اند. در تحلیل این مسئله در ابتدایی‌ترین سطح هدف کشورهای عربی را می‌توان احیای مناسبات سنتی و برداشتن موانع سیاسی در مسیر تنش‌زدایی با دمشق مورد ارزیابی قرار داد. به عبارتی کشورهای عربی در پی آن هستند که با دادن وعده مشارکت در بازسازی سوریه روابط سنتی خود با کشور عربی سوریه را احیا نمایند و سپس مسیر تحقق دیگر اهداف خود را مدنظر قرار دهند.

خروج آمریکا و ضرورت‌های جدید برای اعراب

ورود اعراب به مسیر تنش‌زدایی با سوریه و تلاش برای مشارکت در بازسازی این کشور بدون تردید با تحولات میدانی اتفاقا افتاده در کانون‌های بحران در غرب آسیا و نیز نظم آتی حاکم شده بر منطقه ارتباط دارد. بر خلاف تصورات ابتدایی برخی کشورهای عربی به ویژه امارت و عربستان، نه تنها بشار اسد از قدرت سقوط نکرد بلکه پس از گذشت قریب به یک دهه نبرد با تروریسم، مشروعیت حکومت او در بالاترین سطح ممکن در این کشور تثبیت شد.

علاوه بر سوریه که تروریست‌ها و حامیان‌ منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای با شکست مواجه شدند، در دیگر کانون‌های بحران در منطقه همانند عراق و یمن نیز شاهد پیروزی محور مقاومت و شکست حامیان تروریست‌ها بودیم. در میانه این تحولات نیز تمام شواهد امر حاکی از آن است که خروج سربازان آمریکایی از منطقه امری حتمی به نظر می‌رسد و خروج مفتضحانه واشنگتن از افغانستان نیز به این مسئله بیش از بیش سرعت خواهد بخشید. در واقع، منطقه غرب آسیا در مسیر گذار به نظم پساآمریکایی قرار گرفته و در چنین شرایطی کشورهای عربی با فهم معادلات جدید قدرت و امنیت در منطقه تلاش می‌کنند تنش‌زدایی با محور مقاومت را در کانون تمرکز خود قرار دهند. ضرورت‌های نظم جدید منطقه‌ای در غرب آسیا که کانون اصلی آن بر محوریت خروج واشنگتن از منطقه است، کشورهای عربی را به این باور رسانده که می‌بایست با اتخاذ رویکرد وابستگی صرف به آمریکا در عرصه سیاست خارجی، راهبرد تنش‌زدایی با محور مقاومت را در پیش بگیرند.

وقتی اردوغان عامل وحدت می‌شود!

دیگر نگرانی کشورهای عربی در سال‌های اخیر نفوذ جبهه اخوانی در منطقه به رهبری سیاسی ترکیه و حمایت مالی کشور قطر بوده است. طی سال‌های بعد از ۲۰۱۱ کشورهای عربستان و امارات، با احساس تهدید از گسترش جبهه اخوانی در منطقه غرب آسیا، راهبرد مقابله همه جانبه با نفوذ اخوان المسلمین را در پیش گرفته‌اند. در همین زمینه شاهد افزایش تنش میان ترکیه با کشورهای عربی، حمایت عربستان و امارات از کودتای عبدالتفاح السیسی در سال ۲۰۱۳، قطع مناسبات کشورهای عربی با قطر در ژوئن ۲۰۱۷ و نیز مداخله ریاض و ابوظبی در بازار مالی و ارز ترکیه بوده‌ایم. در چنین شرایطی اعراب در پی آن هستند که با عادی‌سازی مناسبات با دمشق و نیز با توجه با این مسئله که آنکارا از سوی حکومت بشار اسد به عنوان بازیگری مداخله جو و اشغالگر شناخته می‌شود، محور ضداخوانی را بیش از بیش تقویت کنند.