مشروطه؛ طلیعه بیداری ایرانیان/ به مناسبت سالروز صدور فرمان مشروطیت

مشروطه؛ طلیعه بیداری ایرانیان/ به مناسبت سالروز صدور فرمان مشروطیت

16 مرداد 1397 2:21

 گروه تاریخ ــ چهاردهم مرداد 1285 روزی مهم در تاریخ سیاسی ایران به‌شمار می‌رود. روزی که به فرمان مظفرالدین شاه فرمان مشروطیت پس از خون دل‌های بسیار صادر شد و تلاش‌ها و مرارت‌های انقلابیون و آزادی‌خواهان به ثمر نشست. هرچند همچون بسیاری از رویدادهای مهم در تاریخ این ملت، انقلاب مشروطیت هم ناکام ماند و همه آن شور و اشتیاق در استبداد محمدعلی‌شاهی فرورفت و مجلسی که بنای آزادی و عدالت بود، به توپ‌ بسته و ویران شد، با این همه نمی‌توان نقش انکارناپذیر این رویداد یگانه را در سپهر سیاسی ایران نادیده انگاشت. شاید بتوان مشروطه را آغاز بیداری ایرانیان و طلیعه دوره‌ای دانست که مردم و روشنفکران دریافتند به هیچ نیرویی جز اراده خود نمی‌توان و نباید تکیه کرد و در نهایت قدرت از آن مردم است.

* روایتی دست‌اول از مشروطه

درباره مشروطه آثار بسیاری نگاشته شده و می‌توان با مرروی بر تالیفات و تحقیقات پرشماری که در این باره صورت گرفته، به بررسی آن نشست. با این همه در میان آثار موجود، روایت‌های دست‌اول کم هستند، آثاری که توسط فعالان و حاضران در آن دوران نگاشته شده باشد و درکی صحیحی و سره و صادق از آن عصر طلایی ارائه کنند. یکی از مهم‌ترین  مکتوبات به جای مانده از دوران مشروطه «واقعات اتفاقیه در روزگار» نوشته میرزا محمدمهدی شریف‌کاشانی است که با تصحیح منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، نخستین‌بار در دهه 60 منتشر شد. این کتاب به قلم کسی است که خود از انقلابیون معروف بود و ریاست یک مجمع مخفی تاثیرگذار یعنی «انجمن باغ سلیمان خان میکده» را بر عهده داشت و اسناد مهمی چون تلگراف‌ها، شب‌نامه‌ها و... در اختیارش بود. در کنار «تاریخ مشروطه‌» نوشته احمد کسروی، این اثر روایتی دست اول از انقلاب مشروطه است که می‌توان درک و شناختی بی‌واسطه از آن روزهای تاریخ‌ساز ارائه کند.

منصوره اتحادیه که عمری را در راه تحقیق و بررسی تاریخ ایران سپری کرده، درباره این اثر ارزشمند می‌گوید: «واقعات اتفاقیه در روزگار» کتاب بسیار مهمی است، اما آن‌طور که باید و شاید شناخته نشد. متاسفانه ما در تاریخ‌نگاری مدام درجا زده و همیشه کار تکراری می‌کنیم. فقط به منابع شناخته شده می‌پردازیم، این درصورتی است که منابع بسیارند، اما کمی زحمت اضافه، فکر و جستجو می‌خواهد، اما ما تنبلی کرده و صرفا اسناد مرور شده را دوباره مرور می‌کنیم. با شما موافقم که «واقعات اتفاقیه در روزگار» چندان شناخته شده نیست. ما کار روی این کتاب را از اوایل انقلاب شروع کرده و در سال 63 آن را منتشر کردیم. پس از سال‌ها نیز آقای سعدوندیان این کتاب را با تغییر نام به «تاریخ مشروطیت» در سال 89 تجدید چاپ کرد. بنابراین این کتاب دوبار منتشر شده است.»

* برخی ممیزی‌ها و ممانعت‌ها

این محقق درباره میرزا محمدمهدی شریف‌کاشانی که مولف این کتاب است، می‌گوید: «این نویسنده انسان متفکری است که در انقلاب مشروطه حضور داشت. نقش او در این انقلاب اثرگذار بود، بنابراین افراد موثر را می‌شناخت و به‌ویژه به علمای مشروطه خواه بسیار نزدیک بود و از روابط‌ افراد آگاهی داشت.نکات مطرح شده در این کتاب زوایای تاریک مهمی از انقلاب مشروطه را روشن می‌کند. ضمن اینکه این کتاب کاملا بی‌طرفانه نوشته شده و خالی از جهت‌گیری ایدئولوژیک است. برخی در کتاب‌های خود آن‌قدر جهت‌گیری تند و غیرمنصفانه دارند که برخی جملات‌شان واقعا زننده می‌شود، اما شریف‌کاشانی این‌گونه نیست و به همین دلیل کتابش ارزشمند و خوش‌خوان است.»

منصوره اتحادیه با اشاره به برخی ممیزی‌ها و ممانعت‌هایی که در مسیر انتشار برخی آثار عصر مشروطه وجود دارد، معتقد است: « به هر حال هر دوره‌ای ممیزی‌های خاص خود را دارد. در سال 57 زمانی که مشغول نگارش تز دکترای خودم شدم، هنوز انقلاب اسلامی ایران به پیروزی نرسیده بود. من برخی منابع مانند «انقراض قاجاریه» مرحوم محمدتقی بهار را پیدا نمی‌کردم. در آن سال‌ها این کتاب قدیمی به حساب می‌آمد، چرا که فقط یکبار منتشر شده بود. به ناچار از آن کتاب فتوکپی گرفتم. حتی بسیاری دیگر از منابع مهم را که در سال‌های بعد به سهولت منتشر می‌شدند، من به‌صورت فتوکپی داشتم، چرا که نایاب بودند و اجازه چاپ نداشتند. به هر حال مسئله ممیزی برای ما ناآشنا نیست، اما اگر مسائل منصفانه، عالمانه، علمی و اصیل تحلیل شود، انتشار کتاب‌ها به مشکل برنمی‌خورد. شما اگر جهت‌گیری ایدئولوژیک به طرف خاصی نداشته باشید، کارتان قابل ارائه است.»

* شخصیت‌های مهم مشروطه

این محقق با اشاره به مهم‌ترین  شخصیت‌هایی که در بیداری ایرانیان در آن عصر نقش‌آفرین بودند، گفت: «در وهله نخست نمی‌توان تاثیر میرزا ملکم خان را منکر شد. جالب است نقل قول‌هایی که در کلام خطبای مشروطه می‌شود، بسیاری از جمله‌های ملکم خان است. متفکر و آزادی‌خواه دیگر سیدجمال‌الدین اسدآبادی است. او بسیار زود امپریالیسم را درک کرد و نسبت به خطرات آن هشدار داد. در درجه سوم هم من روزنامه‌ها به‌ویژه «روزنامه اختر» را نام می‌برم که بسیار تاثیرگذار بود. مدیر روزنامه اختر محمدطاهر تبریزی نویسنده‌های مهمی از جمله میرزا آقاخان کرمانی، میرزا حبیب اصفهانی و... را دور خود جمع کرده و آثار آنها را منتشر می‌کرد.»

وی ادامه داد: «سیدجمال‌الدین اسدآبادی هم در این روزنامه مقاله می‌نوشت. همزمان ملکم خان هم در لندن «روزنامه قانون» را منتشر می‌کرد که این هم مهم و تاثیرگذار بود. البته باید بررسی کرد که حرف‌های او را چند نفر می‌فهمیدند و روزنامه‌اش به دست چه کسانی می‌رسید؟ او چند رساله هم نوشت و به دربار فرستاد و روزنامه‌اش هم چند نسخه‌ای به ایران می‌رسید و تکثیر می‌شد و به دست عده محدودی می‌رسید، اما روزنامه اختر سال‌ها منتشر می‌شد و مخاطبان بسیاری داشت. تاجران مخاطب آن بودند و سیاستمداران. گاهی هم زنان آن را می‌خواندند.»

* آموزش درست تاریخ ایران

منصوره اتحادیه راجع به آثاری که درباره مشروطه در سینما و تلویزیون تهیه می‌شود، معتقد است: «به نظر من وظیفه تلویزیون یا سینما آموزش تاریخ نیست و نباید هم باشد چون آن را بلد نیستند، اما این اتفاق خوبی است که فیلمسازان داستانی را پرورانده و ضمن جلب توجه مردم یکسری اطلاعاتی را هم در قالب همان سرگرمی به مردم بدهند. چه اشکالی دارد مثلا در فیلمی درباره قاجاریه، با طراحی داستانی به مردم غیرمستقیم بگویند که مثلا مراسم تشییع جنازه در آن دوران چگونه بوده است؟ اما اگر تلویزیون خواست تاریخ درس بدهد باید با نظر مورخ تطبیق داده شده و نظر علمی او گرفته شود و الا من با ساخت آثاری با هدف آموزش تاریخ، توسط افراد غیرحرفه‌ای مخالفم.»

shareاشتراک گذاری

نظرات شما