آرامگاه شاهان از قصه تا واقعیت

  آرامگاه شاهان از قصه تا واقعیت

8 اردیبهشت 1397 18:14

عباس مهری اردستانی - پژوهشگر

پیدا شدن مومیایی منسوب به رضا شاه پهلوی در محدوده آستان حضرت عبدالعظیم رویدادی است که چند روزی است ذهن مردم و رسانه‌های گروهی را به خود مشغول کرده است صرف نظر از اینکه این مومیایی متعلق به نخستین پادشاه دودمان پهلوی باشد یا نه، مرا بر آن داشت تا ضمن بازنویسی بخشی از یادداشتی که دوست گرامی آقای سیروس غفاریان با عنوان قبر شاهان در شماره 1031 روزنامه شرق در تاریخ 17 امرداد سال 1389 منتشر کرده، نکاتی را نیز بر آن بیفزایم.
 گفته شده که معمولا پادشاهان در زمان حیات‌شان به مرگ نمی اندیشیدند، اما مرگ آنها، رویدادهای پس از مرگشان و نیز آرامگاهشان از فرازهای تاریخی جالبی است که بی تردید برای مردم دلنشین می‌باشد. مثلا در سفرنامه پولاک پزشک دربار ناصرالدین شاه آمده است که پس از مرگ محمد شاه قاجار جسد را در سرسرایی از کاخ محمدیه بر روی قالیچه‌ای قرار دادند تا مقدمات کفن و دفن آماده شود با وجود این حتی خود درباریان هم احترام پادشاه متوفی را نگاه نداشته و قالیچه قیمتی را از زیر جنازه ربودند و با خود بردند. در این میان غالباً اتفاق می افتد که هر یک از ما حتی در دانستن محل دفن نامدارترین پادشاهان کشور خود به زحمت می افتیم و چون برای سلاطین ایران، به جز چند پادشاه پیش از اسلام همچون کورش و داریوش هخامنشی و نیز نادر شاه افشار، آرامگاه ویژه‌ای وجود ندارد و پیکر برخی از آنها را برای تقرب به بزرگان دین از محل درگذشت به حرم امامان برده‌اند، تشخیص مدفن ایشان بیشتر اوقات برای پژوهشگران مشکل می شود، به ویژه اینکه بعضی از این قبرها، امروز از میان رفته و در مورد برخی دیگر به علت مشکوک بودن سنگ قبر، به درستی مشخص نیست. به‌عنوان نمونه یکی از پادشاهان صفوی که سلطنتی طولانی داشت شاه تهماسب بود. این پادشاه فرزند شاه اسماعیل و دومین سلطان این دودمان بود که پس از 54 سال سلطنت، در ماه صفر سال 984 هجری در قزوین پایتخت آن روز ایران درگذشت. در منابع تاریخی آمده که جسد وى ابتدا به سبب نزاع جانشینانش در باغچه کاخ شاهی دفن شد و کمى بعد به امامزاده حسین قزوین منتقل گردید. یک سال پس از آن، حاکم جدید مشهد، مأمور انتقال تابوت شاه به مشهد شد که سرانجام پیکر شاه در سال 985 هجری در یکى از رواقهاى حرم رضوی دفن شد.
پس مرگ شاه تهماسب کشمکشی خونین میان سرداران قزلباش که هر کدام جانب یکی از پسران شاه متوفی را گرفته بودند درگرفت که در این میان شاه اسماعیل دوم و شاه محمد خدابنده یکی پس از دیگری به پادشاهی رسیدند که پیامد آن وضعیت ناگوار کشور بود و موجب شد در سال 997 قمری مشهد به تصرف ازبکان در آید.
ازبکان که خاطره کشته شدن پادشاه خود شیبک خان را به‌دست شاه اسماعیل صفوی فراموش نکرده بودند همان سال درصدد برآمدند تا به قصد اهانت به شاهان صفوى، اجساد کسانى از ایشان را که در مشهد و حرم رضوى مدفون بودند به پایتخت خود بخارا ببرند. بنابر این استخوانهای منسوب به شاه تهماسب و فرزند و جانشین وى شاه اسماعیل دوم را از گورهایشان بیرون آورده و به بخارا منتقل کردند. ازبکان تا اواخر سال 1006 قمرى خراسان و مشهد را در تصرف داشتند اما یکسال پیش از آن و در سال 1005 قمری شنیدند که جسد منسوب به شاه تهماسب به وى تعلق نداشته و مقبره او در جاى دیگرى از حرم بوده است، در نتیجه عبدالمؤمن خان پادشاه ازبکان یکى از معتمدان خویش را مأمور نبش قبر جدید شاه تهماسب و انتقال استخوان‌هاى وى به بخارا کرد. آن مأمور که دوستم بهادر نام داشت، قبری را که منسوب به شاه تهماسب بود، گشود و استخوان‌هایى را از درون آن در آورد و عازم بخارا شد ولی انباردار ویژه شاه عباس بزرگ که در مشهد بود، مامور ازبکان را فریب داد و گفت اگر استخوان های شاه تهماسب را از راه طبس به اصفهان پایتخت جدید صفویه ببرد انعام زیادی خواهد گرفت . او نیز چنین کرد و استخوان های شاه تهماسب را به اصفهان حمل کردند و پس از آن‌که در امامزاده‌ای به امانت گذاشتند، به عتبات عالیات فرستادند و در محلی نهانی به خاک سپردنداین رویداد موجب شد تا دربار صفوی در این باره تصمیمی جدی اتخاذ کند بدین ترتیب که به هنگام مرگ شاهان بعدی سه تابوت آماده می‌شد یکی از آنها را به اردبیل کانون نخستین صفویان انتقال می‌دادند، تابوت دیگر را به مشهد می‌بردند و تابوت سوم را در قم و در حرم حضرت معصومه به خاک می‌سپردند تا مشخص نشود جنازه اصلی در کدام محل به خاک سپرده شده است. همچنین به‌خاطر اگر و اماهای فراوان اگر پادشاهی در نقطه‌ای به جز پایتخت از دنیا می‌رفت و شرایط برای انتقال جنازه مهیا نبود وی را گمنام در نقطه‌ای به خاک می‌سپردند و روی سنگ قبر او را با نشانه‌ها و رموزی که تنها برای نزدیکان پادشاه قابل درک بود و موید محل دفن پادشاه می‌بود، نشانه‌گذاری می‌کردند چنان‌که قبر شاه عباس یکم که اکنون در امامزاده حبیب بن موسی در کاشان قرار دارد، از چنین نشانه هایی برخوردار است.

shareاشتراک گذاری

نظرات شما