چیرگی سیاست بر آموزش زبان در آموزش و پرورش/ زبان روسی مهم تر است یا زبان مادری؟

چیرگی سیاست بر آموزش زبان در آموزش و پرورش/ زبان روسی مهم تر است یا زبان مادری؟

3 اردیبهشت 1397 10:8

مهدی بهلولی، آموزگار و کنشگر صنفی

 هفته گذشته درباره آموزش زبان در آموزش و پرورش، دو خبر در رسانه ها منتشر شد؛ یکی پیشنهاد آموزش زبان روسی در آموزش و پرورش به عنوان زبان دوم که از سوی محمد بطحایی، وزیر آموزش و پرورش بیان شد؛ دیگری هم خبر جمع آوری امضاء در مجلس برای "آموزش به زبان مادری" که   صدیق بدری، سخنگوی کمیسیون عمران مجلس آن را اعلام کرد. وجه اشتراک این دو خبر به نظر این نگارنده، چیرگی بعد شعاری و سیاسی بر بعد کارشناسی آنها است.
درباره آموزش زبان روسی به عنوان زبان دوم کافی است نگاهی گذرا به وضعیت آموزش زبان های انگلیسی و عربی در آموزش و پرورش ایران انداخت؛ به آسانی متوجه می شویم که این طرح،  بر فرض اجرا، سرنوشتی بهتر از این دو زبان پیدا نخواهد کرد. هم اکنون دانش آموزان ایرانی، در دوره های متوسطه اول و دوم، با این دو زبان آشنا می شوند؛ پس انتظار این است که پس از گرفتن مدرک دیپلم، بتوانند در عمل از آن بهره بگیرند. اما واقعیت این است که حتی دانش آموختگان دانشگاهی ما هم چنین توانایی ندارند.
زبان 3 درصد مردم دنیا روسی است
 در سطح جهان،حدود 360 میلیون نفر هستند که زبان انگلیسی، زبان مادری و نخست آنهاست؛ بیش از 1 میلیارد و 200 میلیون نفر هم از زبان انگلیسی به عنوان زبان دوم استفاده می کنند که روی هم رفته حدود 20 درصد جمعیت جهان را تشکیل می دهند. در گستره آکادمیک نیز زبان انگلیسی زبان اول علمی و آکادمیک جهان به شمار می رود.
 اما در مورد زبان روسی، بنا به آمار سال 2010 فقط حدود 166 میلیون نفر از مردم دنیا به عنوان زبان مادری از این زبان استفاده می کنند؛ حدود 110 میلیون نفر هم به عنوان زبان دوم. پس روی هم رفته حدود 3 درصد مردم جهان از زبان روسی استفاده می کنند.
ضعف زبان انگلیسی، یکی از موانع توسعه ایران
 این سنجش آماری برای ما روشن می سازد که وقتی وضعیت آموزش زبان انگلیسی که به مراتب از زبان روسی پراهمیت تر است و دانش آموزان در یادگیری آن، از انگیزه های بسیار بیشتری برخوردارند، در مدرسه های ما، اینچنین کم کیفیت است؛ سرنوشت آموزش زبان روسی چه خواهد شد. در این زمینه البته می توان به دشواری های اجرایی آموزش روسی، از جمله تامین آموزگارانی که بتوانند این زبان را آموزش دهند نیز اشاره کرد.
روی هم رفته می توان به وزیر آموزش و پرورش پیشنهاد داد بهتر است توان کنونی وزراتخانه تحت نظرش را صرف بهبود وضعیت آموزش زبان انگلیسی نماید؛ چرا که به نظر می رسد یکی از مانع های مهم توسعه در ایران، ضعف زبان انگلیسی ما ایرانیان است.
آموزش زبان مادری در قانون اساسی
اما درباره "آموزش به زبان مادری"؛ نخستین نکته این است که در اصل 15 قانون اساسی به "آموزش زبان مادری" اشاره شده است نه "آموزش به زبان مادری". در این اصل آمده است: "زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران، فارسی است. اسناد و مکاتبات و متون رسمی و کتب درسی، باید با این زبان و خط باشد؛ ولی استفاده از زبان های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است."
بنابراین استناد صدیق بدری به اصل 15 قانون اساسی، درست و دقیق به نظر نمی رسد : "گرچه اصل پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با صراحت تحصیل اقوام کشور به زبان مادری در کنار زبان فارسی در مدارس را آزاد عنوان می‌کند؛ اما متاسفانه برخی معذوریت‌ها، محدودیت‌ها و بعضا تنگ‌ نظری‌ها همواره مانع اجرای آن بوده است."
 نظر یونسکو درباره آموزش به زبان مادری  
 اما آنچه در اسناد جهانی درباره آموزش به زبان مادری آمده است، تا آنجا که این نگارنده اطلاع دارد و در بیانیه های یونسکو هم نمود می یابد، بیشتر تاکید بر آموزش به زبان مادری در سال های نخست آموزش است. کودکانی که زبان مادری و نخست آنها، زبان یا زبان های رسمی کشور نیست در آموزش، به ویژه در سال های نخست، با دشواری هایی روبرو می شوند؛ بنابراین بر آموزش به زبان مادری تاکید می شود. اما "آموزش به زبان مادری" در سراسر دوره تحصیل، در هیچ کجای جهان، به اجرا درنیامده است.
 نگاهی به تنوع زبانی در ایران (و جهان) و تنوع لهجه ها در هر زبان، نشان می دهد که آنچه در ایران بیشتر ممکن می نماید آموزش به زبان فارسی است؛ در استان هایی که زبان مادری بچه ها با زبان فارسی، آنچنان فاصله دارد که فهم این زبان را برای آنها دشوار می کند؛ می توان در سال های نخست از زبان مادری استفاده کرد.
 
 
آموزش به زبان رسمی، دلیل افت تحصیلی نیست
درباره آموزش به زبان مادری، اگر مساله به افت آموزشی برمی‌گردد و این که نبود آموزش به زبان مادری، یکی از ریشه‌های مهم افت آموزشی است، به نظر، آسیب‌شناسی نادرست و غیرواقع‌بینانه‌ای است.
 افت آموزشی و پایین بودن کیفیت آموزشی در ایران، ریشه‌های گوناگون دیگری همچون پایین بودن حقوق فرهنگیان، بالا بودن شمار بیکاران دانش‌آموخته دانشگاهی، نظری بودن بیش از اندازه درس‌ها و خسته‌ کننده بودن آنها و در کل محیط مدرسه، فقر اقتصادی و فرهنگی خانواده‌‌ها و بسیاری از عامل‌های ریز و درشت دیگری دارد که سال‌هاست از سوی کنشگران صنفی فرهنگیان و کارشناسان آموزشی گفته شده‌اند.
 این نگارنده تا اندازه‌ای با آنچه در برخی از رسانه‌های آموزشی جهانی در جریان است هم در پیوند است و تا آنجا که دیده و خوانده‌ام کمتر کارشناس آموزش  جهانی، نبود آموزش به زبان مادری را یکی از علت‌های مهم افت آموزشی دانسته و می‌داند. از این رو، کشیدن پای افت آموزشی در وسط این داستان و بیش از اندازه بزرگ کردن آن، می‌تواند ما را از برخورد با سازه‌های اصلی و مهم‌تر افت آموزشی، دور سازد.
ناتوانی زبان های محلی در انتقال علم و اندیشه 
 بی‌گمان زبان مادری، در بیان احساسات شخصی و عاطفی انسان‌ها، نیرومندتر از زبان دوم آنهاست. اما آیا در بیان اندیشه‌های علمی و فلسفی هم این چنین است؟ کسانی که با علم و فلسفه آشنایی دارند نیک می‌دانند که هم اکنون سال‌هاست که یکی از بحث‌های بنیادین در ترجمه اندیشه‌های ژرف فلسفی و علمی به فارسی، کمبود و کم‌توانی این زبان است. گرچه تلاش‌های بسیار در نیرومندسازی این زبان انجام گرفته و می‌گیرد؛ اما، هنوز هم تا رسیدن به یک زبان نیرومند علمی- فلسفی فارسی، راه درازی در پیش است.
 هم اکنون پرسش این است که آیا زبان و گویش‌های محلی و بومی ایران، توانایی انتقال اندیشه‌های گستره‌های گوناگون و نوین انسانی را دارند؟ آیا این درست است که تمام ایرانیان ترک و کرد و ترکمن و عرب و بلوچ و لر و... تقسیم به پردازش زبان‌های بومی و مادری خودشان شوند و نه زبان رسمی کشور؟ آیا زبان‌های انگلیسی و آلمانی و فرانسوی و دیگر زبان‌های نیرومند جهانی به همین روش، به استواری و توانمندی کنونی رسیده‌اند؟ آیا دستیابی به زبان فارسی هر چه پخته و پرداخته و نیرومندتر از زبان فارسی کنونی، به بسیجی از همه ایرانیان نیاز ندارد؟
باری، آموزش به زبان و گویش‌های مادری، در زمانه‌ای که هر روز در جهان، اصطلاح‌های نوین علمی، فنی و فلسفی تازه ساخته و شنیده می‌شود؛ سست کردن پایه‌های زبان فارسی و دور ساختن بیش از پیش گویشوران آینده آن از این زبان است.
 
 
 
 
 
 
  

shareاشتراک گذاری

نظرات شما